Hasta yatağındaki iki tanık: Ayhan'ın sözlü vasiyet hikâyesi

Bu yazıdaki olay, bana yazan bir okuyucunun anlattıklarına dayanıyor. Adı Ayhan olsun, yalnızca ilk adıyla anıyorum. Babası ağır bir hastalıkla hastanede yatıyormuş ve bir akşam, odada bulunan iki kişiye mal varlığıyla ilgili birkaç isteğini söylemiş. Ayhan o sırada koridordaymış. İçeri girdiğinde konuşma bitmiş, babası yorgun düşmüş, tanıklar ise ne söylendiğini birbirine tekrar ediyormuş.

Ayhan bana sorusunu şöyle yazdı: Babam bunu herkesin önünde söyledi, bu bir vasiyet sayılmaz mı? Cevap bu kadar kısa değil. Sözlü vasiyet, günlük hayatta söylenen her sözü kapsamaz. Hukukun tanıdığı bir olağanüstü haller kapısıdır ve bu kapıdan geçmek için belirli koşulların birlikte bulunması gerekir. Bu yazıda Ayhan'ın anlattıkları üzerinden, sözlü vasiyetin sınırlarını sakin biçimde gözden geçiriyorum.

Sözlü vasiyetin ilk ölçüsü, kişinin yazılı ya da resmi bir biçime başvurmasının fiilen mümkün olmadığı bir durumda bulunmasıdır. Yakın bir ölüm tehlikesi, ulaşım yollarının kesilmesi ya da benzeri bir engel bu tür hallere örnek verilir. Hastanede yatan her kişi bu kapsama girmez. Odada kâğıt kalem bulunabiliyorsa, bir yetkili çağrılabiliyorsa ya da kişi yazabilecek durumdaysa, olağanüstü hal tartışmalı hale gelir.

Ayhan'ın babasının durumunda da ilk soru buydu: o akşam başka bir yola gerçekten imkân var mıydı? Bunu ben değerlendiremem, çünkü bu yayın hiçbir olay hakkında hüküm vermez. Ama okuyucunun şunu bilmesi yararlı: hukuk, sözlü vasiyeti kolaylık olarak değil, çaresizlik halinde bir istisna olarak düzenler. Bu yüzden koşullar sıkı okunur ve her ayrıntı sonradan sorgulanabilir.

• Yazılı ya da resmi biçime başvurmanın fiilen mümkün olmaması aranır
• Yakın bir ölüm tehlikesi, tipik bir olağanüstü hal örneğidir
• Rahatsızlık tek başına olağanüstü hal sayılmaz

Sözlü vasiyette tanıklar süs değildir, vasiyetin asıl taşıyıcısıdır. İsteğin kendilerine bildirildiği kişiler, sonradan bunu yetkili makama anlatmak zorundadır. Ayhan'ın anlattığına göre odadaki iki kişiden biri hasta bakıcı, diğeri babasının eski bir komşusuymuş. İkisi de o akşamı iyi hatırladığını söylemiş, ancak ayrıntılara gelince anlatımları ayrışmış: biri bir tarlanın adını anmış, öteki bunu duymamış.

Burada hukukun neden titiz davrandığı anlaşılıyor. İnsan hafızası zamanla sadeleşir, tahmin eklemeye başlar. Bu nedenle sözlü vasiyetin kısa sürede yazıya geçirilmesi ve belirli bir süre içinde yetkili makama bildirilmesi beklenir. Süreler ve usul ayrıntıları için güncel mevzuata bakılmalıdır. Ben burada yalnızca mantığı aktarıyorum: söz uçar, yazı kalır ve kural bu gerçeğe dayanır.

Ayhan'ın en çok zorlandığı şey, kardeşiyle aralarındaki sessiz gerilim oldu. Kardeşi tanıkların anlattıklarına inanmak istemiyordu, Ayhan ise babasının sözünü olduğu gibi yerine getirmek istiyordu. İkisi de haklı bir kaygı taşıyordu. Biri belgesiz bir sözün mirası değiştirmesinden çekiniyor, öteki babasının son isteğinin yok sayılmasından.

Bu tür durumlarda sözlü vasiyetin zayıf yanı açıkça görünür: kesinlik sağlamaz. Aile içinde güven varsa bile, hukuki sonuç ayrı bir sorudur. Ayhan'a önerdiğim tek şey, tanıklardan ayrı ayrı, birbirini duymadan ne hatırladıklarını yazmalarını istemesiydi. Bu bir hukuki tavsiye değil, genel bir düzen önerisidir. Asıl değerlendirme için yetkili bir meslek mensubuna danışılması gerekir ve bu yayın o rolü üstlenmez.

• Her tanık, hatırladıklarını diğerinden bağımsız olarak not almalıdır
• Notlarda tarih, saat ve mekân mümkün olduğunca belirtilmelidir

Ayhan'ın anlattıkları, sözlü vasiyetle ilgili yaygın bir yanlış anlamayı gösteriyor: çok kişinin duyduğu söz, otomatik olarak geçerli bir vasiyet sayılmaz. Geçerlilik, kişi sayısından değil, koşulların bir arada bulunmasından gelir. Üstelik sözlü vasiyet, ömrü kısa bir biçimdir. Olağanüstü hal ortadan kalktıktan sonra belirli bir süre geçince etkisini yitirebileceği genel olarak kabul edilir.

Bu yüzden sağlıklı dönemde düşünülmüş bir yazılı biçim, her zaman daha sakin bir yoldur. Ayhan'ın ailesi bunu geç fark etti. Babasının sağlığında konu hiç açılmamış, açılsa bile ertelenmiş. Pek çok ailenin hikâyesi buna benziyor. İsteklerin konuşulması, hatta kısa bir not halinde yazılması, yaşanan belirsizliğin büyük kısmını önleyebilir.

Bir yakınınızın böyle bir anına tanık oluyorsanız, önce telaşı azaltmak yardımcı olur. Sözleri not etmek, kimlerin odada bulunduğunu yazmak ve mümkünse ilgili kişiden bir şeyi tekrar etmesini istemek, ilerideki karışıklığı azaltır. Ancak bu yalnızca genel bir bilgi düzenidir. Hangi adımın hukuken yeterli olduğunu bu yayın söyleyemez.

Ayhan'a da aynı şeyi yazdım: bu sayfalar bir hukuk bürosunun yerine geçmez. Burada anlatılan, kavramın genel çerçevesidir. Kendi durumunuz için yetkili bir kişiye başvurmanız gerekir. Yine de bir şeyi rahatlıkla söyleyebilirim: sözlü vasiyet dar bir istisnadır, onu bilmek, hiç ihtiyaç duymamanın en iyi hazırlığıdır.

• Sözleri ve tanıkları vakit kaybetmeden not alın
• Sağlıklı dönemde yazılı bir biçimi düşünmek çoğu zaman daha güvenlidir
• Kendi durumunuz için yetkili bir kişiye danışın