Sözlük Masasında Çalışırken: Terimleri Sadeleştirmenin Yöntemi

Sözlük bölümünün ilk işi terim seçmektir ve bu iş sandığınızdan daha az sezgiseldir. Yazı ekibi, vasiyetname metinlerinde okurun takılıp kaldığı sözcükleri bir çalışma defterinde toplar: mirasbırakan, saklı pay, tenkis, ölüme bağlı tasarruf, tereke gibi. Bir sözcüğün deftere girmesi için iki koşul aranır. Birincisi, genel okuyucunun bir vasiyetname örneğini ya da bir yazımızı okurken o sözcükle karşılaşma ihtimalinin gerçekçi olması. İkincisi, sözcüğün yanlış anlaşıldığında okurun yanlış bir sonuca varabilmesi.

Seçilen terimler hemen yazıya dönüşmez. Önce bir hafta kadar defterde bekler, bu sürede başka yazılarda geçip geçmediğine bakılır. Sık geçen terim öne alınır, yalnızca bir kez geçen terim ise ilgili yazının içinde açıklanıp sözlüğe sonra eklenir. Bu bekleme, sözlüğün yayın takvimine göre değil okurun ihtiyacına göre büyümesini sağlar.

• Okurun gerçekçi biçimde karşılaşacağı terim seçilir
• Yanlış anlaşılma riski taşıyan terim öne alınır
• Tek seferlik terim önce yazının içinde açıklanır

Bir terimin tanımını yazmadan önce kanun metnindeki kullanımına, ardından öğretideki yaygın anlamına bakarız. Bu sıra bilinçlidir: kanun metni çoğu zaman en kısa ve en kuru anlatımı verir, öğreti ise aynı kavramı yorumlarla genişletir. Sade karşılık, ikisi arasındaki farkı koruyarak yazılır; yani kanunun söylemediğini söylemez, söylediğini de eksiltmez.

Hukuk Editörü Kemal Yüksel her tanımı yayımlanmadan önce okur ve iki soruyu sorar: bu cümle kanunun söylediğinden fazlasını iddia ediyor mu, bu cümle kanunun söylediğinden önemli bir şeyi gizliyor mu. Biri evetse tanım yeniden yazılır. Burak Demirtaş sözlük bölümünün yazarı olarak ilk taslağı hazırlar, ben de yayın yönetmeni olarak dilin sakin ve tutarlı kalıp kalmadığına bakarım.

Sadeleştirme, terimi daha kısa bir sözcükle değiştirmek anlamına gelmez. Çoğu zaman terimin ne işe yaradığını anlatan tek bir cümle, en iyi karşılıktır. Örneğin bir kavramı açıklarken önce günlük hayattan bir durum kurar, ardından terimin o durumda neyi adlandırdığını gösteririz. Terim cümlenin sonunda gelir; okur anlamı önce kavrar, adı sonra öğrenir.

Her tanıma bir deneme okuması uygularız. Hukuk eğitimi almamış bir ekip arkadaşı tanımı yüksek sesle okur ve takıldığı yeri işaretler. Takılma, çoğu zaman uzun bir ek zinciri ya da art arda gelen iki olumsuzluktan çıkar. İşaretlenen yer yeniden kurulur. Bu yöntem yavaştır ama okurun karşısına çıkan metnin ilk okumada anlaşılmasını sağlar.

• Önce günlük bir durum, sonra terimin adı
• Tek cümlelik işlev tanımı, kısa eşanlamlıdan üstündür
• Hukukçu olmayan bir okurun sesli denemesi zorunludur

Sözlüğün en çok emek isteyen kısmı, birbirine benzeyen ama aynı olmayan terimleri ayırmaktır. Vasiyetin geri alınması ile değiştirilmesi, saklı pay ile mirasçılık payı, şekil şartı ile geçerlilik şartı gibi çiftler okurun kafasını en çok karıştıranlardır. Bu çiftler için tanımların yanına kısa bir karşılaştırma notu koyarız ve notu her iki terimin maddesinde de tekrar ederiz.

Karşılaştırmada her iki terimi aynı cümle kalıbıyla tanımlamaya özen gösteririz. Aynı kalıp, farkın nerede başladığını gözle görünür kılar. Fark yalnızca tek bir sözcükteyse bunu açıkça belirtiriz. Böylece okur, iki terimi ezberlemek yerine aralarındaki ayrımın mantığını kavrar ve metinde üçüncü bir benzer terimle karşılaştığında da kendi başına yol bulabilir.

Sözlük maddelerinde örnek kullanırken yalnızca kısa ve sade durumlara yer veririz. Bir örneğin görevi, terimin nerede ortaya çıktığını göstermektir; bir olayı ayrıntılı biçimde anlatmak ya da okuru bir sonuca yönlendirmek değildir. Bu yüzden anlatımı yalın tutar, durumları kişilerin rolleri üzerinden kurarız: bir mirasbırakan, iki mirasçı, bir belge.

Örneğin sonunda sonucu kesin bir hükme bağlamayız. Genel bir bilgi yayını olarak bizim işimiz, terimin ne anlama geldiğini göstermektir; belirli bir olaya nasıl uygulanacağı ise başka bir iştir. Okur örnekten terimin işleyişini görür, kendi durumuna dair karar verme yükünü ise bize bırakmaz.

• Örnekte isim, yer ve tutar bulunmaz
• Roller yalın tutulur: mirasbırakan, mirasçı, belge
• Örnek sonucu hükme bağlamaz, işleyişi gösterir

Yayımlanan bir tanım bitmiş sayılmaz. Her sonbahar ve ilkbahar başında maddeleri yeniden tararız; kanun metninde bir değişiklik olup olmadığına, öğretideki yaygın kullanımın kayıp kayma gösterip göstermediğine bakarız. Okurlardan gelen iletiler de bu taramanın bir parçasıdır. İletişim sayfasındaki form üzerinden gelen bir soru, çoğu zaman sözlükte eksik bir maddeyi ya da belirsiz bir cümleyi işaret eder.

Bir maddeyi düzeltirken eski halini silip geçmeyiz; ekip içinde değişikliğin nedenini kısaca not düşeriz. Bu not, aynı hatanın başka maddede tekrarlanmasını önler. Sözlüğün güveni, hiç yanılmamasından değil, yanıldığında bunu fark edip düzeltebilmesinden gelir.